اصل شنیده شدن صدای کودکان در پیماننامه حقوق کودک
حق بر شنیده شدن کودکان و احترام به نظر و دیدگاه آنها، در کنار حق بر حیات، بقا و رشد، رعایت مصالح عالیه کودک و اصل عدم تبعیض، به عنوان یکی از اصول چهارگانه بنیادین پیماننامه حقوق کودک شناخته میشود. برای همین فعالان حقوق کودک و نهادهای مرتبط با کودکان، تلاش میکنند تا شنیده شدن نظر و دیدگاه کودکان را در تمام مراحل فعالیت خود در اولویت قرار دهند.
نقش کمیته حقوق کودک سازمان ملل در تحقق این اصل
کمیته حقوق کودک سازمان ملل نیز نه تنها این اصل را در متون و بیانیههای خود تکرار میکند، بلکه در عمل نیز تلاش میکند تا نظر کودکان بیشترین بازتاب را در متون حقوقی تهیه شده توسط این نهاد بینالمللی داشته باشد.
نگاهی به روند تدوین نظریه تفسیری شماره ۲۷
در این متن با نگاهی به روند تهیه نظریه تفسیری شماره ۲۷ توسط کمیته حقوق کودک سازمان ملل، شکل عملی پیاده سازی اصل شنیدن و مشارکت کودکان در روند تهیه اسناد و سازوکارهای مرتبط با پیاده سازی عدالت انتقالی در ایران را مرور میکنیم.
انتشار متن اولیه و دعوت به مشارکت فعالان و نهادها
در بهار ۱۴۰۴ متن اولیه نظریه تفسیری شماره ۲۷ پیماننامه حقوق کودک که به دسترسی کودکان به عدالت مرتبط است، توسط کمیته حقوق کودک سازمان ملل منتشر و از نهادها و فعالان حقوق کودک خواسته شد تا نظر خود را بر روی این متن بیان کنند تا این نظریه تفسیری تکمیل و نهایی شود.
نسخه دوستدار-کودک برای دریافت نظرات کودکان
در صفحه اینترنتی دفتر کمیساریای عالی سازمان ملل که متن نظریه تفسیری را منتشر کرده است، لینکی به نسخه دوستدار-کودک راهنمای دریافت نظرات کودکان برای تهیه و تکمیل نظریه تفسیری قرار داده شده است. این متن راهنما، که با زبان ساده و برای کودکان تهیه شده، از سوی «شبکه ارتباطی حقوق کودک – child rights connect) تدوین و منتشر شده است.
محتوای راهنمای کودک و شیوه مشارکت کودکان
در این متن برای کودک شرح داده شده که معنای نظریههای تفسیری چیست، نظریه تفسیری شماره ۲۷ به چه چیزی مرتبط است و طی چه روندی تهیه خواهد شد. همچنین با زبان کودک توضیح داده است که معنای دسترسی کودکان به عدالت چیست. در ادامه سوالاتی را که کودکان در مرحله اول تهیه سند به آنها پاسخ دادهاند، برای کودکان تکرار کرده است.
در پایان نیز برای کودکان شرح داده است که اگر در این مرحله قصد دارند برای تکمیل و اصلاح سند همکاری کنند یا درباره آن سوال دارند، چه کاری میتوانند انجام دهند. نویسندگان این راهنما، این فرض را با خواننده این راهنما مطرح کردهاند که «اگر در حال خواندن این مطلب هستید، به احتمال زیاد با یکی از نهادهای محلی فعال در حوزه حقوق کودک در تماس هستید.»
سپس کودک را راهنمایی کردهاند که سوالات و نظرات خود را با آنها در میان بگذارند. البته نویسندگان راهنما در نظر گرفتهاند که کودک ممکن است از مسیر دیگری به این راهنما دسترسی پیدا کرده باشد. آنها به کودک پیشنهاد دادهاند که میتوانند نهادهای محلی را به او معرفی کنند. آنها همچنین مسیر دریافت نظرات توسط کارشناسان را با کودک در میان گذاشتهاند تا از قبل در جریان روند آن باشد. نویسندگان راهنما راههای تماس خودشان را هم برای پاسخ دادن به سوالات احتمالی کودک در اختیار او قرار دادهاند تا اگر کودک به هر دلیلی نخواهد یا نتواند با نهادهای محلی مرتبط شود، راه ارتباطش مسدود نباشد.
راهنمای بزرگسالان برای همکاری با کودکان در تدوین اسناد حقوقی
از طرف دیگر «شبکه ارتباطی حقوق کودک» یک متن راهنما برای بزرگسالان به منظور همکاری با کودکان در تهیه و تکمیل نظریه تفسیری شماره ۲۷ تهیه و منتشر کرده است و علاوه بر توضیح اهمیت شنیدن و مشارکت کودکان، نحوه مستند سازی نظرات کودکان را شرح داده است. اهمیت این راهنما در آن است که لزوما دست اندرکاران تهیه اسناد حقوقی و فعالان حوزههای مختلف، از جمله حوزه حقوق کودک، با نحوه مشارکت دادن کودکان، آن هم در شنیدن نظرات آنها برای تهیه اسناد حقوقی، آگاهی و دانش کافی ندارند.
اصول نهگانه مشارکت کودکان و سازوکار عملی اجرای آن
بنابراین وجود راهنماهایی برای این منظور که نه تنها به چرایی بلکه به چگونگی شنیدن صدا و نظر کودکان بپردازند و به صورت اختصاصی برای منظورهای متفاوت طراحی شده باشند، ضرورت دارد. این راهنما ابتدا با ارجاع به متنی مفصل، خلاصه اصول کلی مشارکت کودکان را شرح داده است، اصولی مانند دسترسی کودک به اطلاعات، اختیاری بودن مشارکت، احترام به نظر کودک، ارتباط مستقیم موضوع با زندگی کودک و سایر اصول ۹ گانه مشارکت که پیش از این توسط کمیته حقوق کودک سازمان ملل مدون شدهاند.
سپس این راهنما یک سازوکار عملی برای مشارکت کودکان تدوین و پیشنهاد کرده است تا مراحل زیر برای مشارکت کودکان طی شود: اندازه گروه کودکان مشارکت کننده تعریف شود، کودکانی که قصد مشارکت دارند شناسایی شوند، محیط دوستدار-کودک برای مشارکت آنها فراهم شود، مکانیزمهای محافظت از کودکان به کار گرفته شوند و امکان دسترسی تمام کودکان به سازوکار تعریف شده فراهم شود. در این راهنما، «شبکه ارتباطی حقوق کودک» دو گروه از افراد بزرگسال را برای جلب مشارکت کودکان پیشنهاد کرده است، یکی اداره کننده جلسه و دیگری مستند کننده نظرات کودکان.
الگوی قابل بومیسازی برای دیگر حوزههای مشارکت کودکان
این سازوکار میتواند به عنوان نمونه برای سایر اقداماتی که نیازمند مشارکت کودکان است، مورد استفاده قرار گیرد. بخشهایی از این راهنما میتواند در هر موقعیتی، بومی سازی و استفاده شود و بخشهای دیگر آن، مانند سوالات پیشنهادی از کودکان برای بحث یا سازوکار عملی مشارکت در تهیه سند، احتمالا بنا به موقعیت، متفاوت خواهد بود.
ضرورت مشارکت همهشمول کودکان در فرایندهای عدالت انتقالی ایران
البته زمانی که مشارکت واقعی تمام کودکان قرار است لحاظ شود، فعالان و دست اندرکاران تهیه اسناد حقوقی، مانند فعالانی که بر روی اسناد راهبردی عدالت انتقالی در ایران فعایت میکنند، باید سازوکارهای مشارکت همه شمول کودکان را فراهم کنند. به این معنا که اطمینان حاصل کنند که کودکانی که دسترسی محدودی به اینترنت دارند، کودکانی که در مناطق دورافتاده ساکن هستند، کودکان دارای معلولیت و کودکان با سایر ویژگیهایی که میتواند آنها را محدود کند، از جمله جنسیت یا هویت جنسی متفاوت، از مشارکت محروم نشوند.