بهخاطرسپاری یکی از ارکان پنجگانه عدالت انتقالی است، اما چگونه این رکن میتواند بیشترین تأثیرگذاری را در مسیر ساختن یک ایران دموکراتیک و همه شمول بازی کند؟ به طور حتم جوابهای متنوع و درستی برای این پرسش وجود دارد که در این پست به یکی از آنها میپردازیم.
تجربههای جهانی
تجربههای جهانی نشان میدهد که به خاطرسپاری زمانی ارزشمندترین تأثیر را بر جامعه میگذارد که تنها به گذشته نپردازد و پیوندی روشن میان گذشته، حال و آینده برقرار سازد. مثلا یادمانهایی که در کنار روایت درد و رنج دادخواهان و زنده نگه داشتن یاد قربانیان و… فضایی برای پرسشگری و تأمل درباره آینده را هم فراهم میکنند.
احتمالا بیشتر ما نقش «مادران خاوران» را در آغاز، تداوم و جهت دادن به دادخواهی پس از انقلاب ۵۷ تصدیق میکنیم. این مجموعه با این که به مرور زمان تنی چند از اعضای خود را از دست داده اما بیش از چهار دهه است که با حضور منظم در خاوران و برگزاری مراسم یادبود، این مکان را در عمل به مکان وجدان (Sites of Conscience) غیررسمی تاثیرگذار تبدیل کرده است.
دادخواهان خاواران
دادخواهان خاواران هر سال مراسمهایی مانند پخت حلوا و تزیین مزارها با گل برگزار میکنند، هرچند با فشارهای حکومت مانند شکستن شیشه ماشینها و اخراج از محل مواجه میشوند اما همچنان به حضور موثر خودشان ادامه میدهند. این حضور مستمر برای بسیاری از ما باعث شده که تنها به گذشته فکر نکنیم و مدام به آیندهای بیاندیشیم که دیگر خاورانی در آن شکل نگیرد. خود این مادران هم در شکلگیری این فضا در ما نقش داشتهاند و حضور پایدارشان، ما را به پرسشگری درباره عدالت و حقیقت دعوت میکند. این دعوت فراتر از یادآوری صرف گذشته است و دست کم برای برخی ما اینگونه است که میخواهیم به آیندهای هم فکر کنیم که در آن، این تاریخ تکرار نشود.
تجربه زن، زندگی، آزادی هم همین حال و هوا را در برخی از ما ایجاد میکند. دست کم بعضی از مراسمهای یادبود کشتهشدگان فضایی برای گفتگوهای مدنی، بیان خواستههای دموکراتیک و تأمل درباره آینده را فراهم کرده است. تجربههای دیگری از تاریخ دادخواهی ایران قابل مثال زدن است.
درسهایی از تجربه جهانی
همانطور که اشاره شد تجربههای جهانی هم داستانی مشابه دارند و نشان میدهند که مؤثرترین یادمانها آنهایی هستند که فراتر از یادآوری صرف گذشته میروند. تپه قانون اساسی در آفریقای جنوبی، زندان سابق در ژوهانسبورگ را به محل دادگاه قانون اساسی و مرکز برگزاری گفتگوهای مدنی تبدیل کرده است – فضایی که همزمان هم یادآور گذشته آپارتاید است و هم نماد دموکراسی نوین آفریقای جنوبی. مدرسه صلح مونته سوله در ایتالیا، در محل قتلعام ۱۹۴۴ بنا شده و اکنون میزبان جوانان از فرهنگهای مختلف درگیر منازعه است تا از گذشته برای ساختن آیندهای صلحآمیز درس بگیرند. پارک صلح ویلا گریمالدی در شیلی نیز مرکز شکنجه سابق را به فضایی برای آموزش حقوق بشر و گفتگو درباره آینده تبدیل کرده است.
برای ایران آینده، یادبودسازی مؤثر باید به جای یادآوری صرف درد و رنج، به فضایی برای پرسشگری درباره آینده تبدیل شود. این فرایند باید صداهای متنوع، بهویژه قربانیان و دادخواهان را دربرگیرد و تنوع فرهنگی و جغرافیایی و اتنیکی ایران را بازتاب دهد. این یعنی زنده نگه داشتن یاد گذشته آنگاه که با پرسشگری درباره آینده پیوند بخورد، به فرایند گذار دموکراتیک در ایران عمق و معنا و شدتی میبخشد و به جامعه توانایی بر هم زدن ساختاری استبدادی را میدهد.
توضیح عکس:
اعدام در فرودگاه سنندج که به سمبل اعدام در ایران تبدیل شد.
عکاس، جهانگیر رزمی
منبع عکس: بیبیسی